Ngũ Vị Tử: Thông tin, công dụng & các bài thuốc

Ngũ Vị Tử là một vị thuốc quý giá trong Đông y, có vị chua, tính ấm. Vị thuốc này được biết đến với khả năng liễm phế chỉ ho, sinh tân chỉ hàn, chỉ tả, bổ thận cố tinh, an thần. Thường được dùng để điều trị các chứng bệnh như: ho lâu ngày, hư suyễn, mộng tinh, di tinh, hoạt tinh, đái dầm, niệu tần, tiêu chảy kéo dài, đạo hãn, tân dịch hao tổn, háo khát, mạch hư, nội nhiệt, đánh trống ngực và mất ngủ.

1. Giới thiệu chung về Ngũ vị tử

Thông tin chung

• Tên gọi: Ngũ vị Bắc, Sơn hoa tiêu, Ngũ mai tử.
• Tên khoa học: Schisandra chinensis (Turcz.) Baill.
• Họ: Ngũ vị (Schisandraceae).
• Bộ phận dùng: Quả chín già đã phơi hoặc sấy khô.

Đặc điểm thực vật

Ngũ Vị Tử là cây thân leo, sống lâu năm, có thể dài từ 5-7m. Thân cây có nhiều cành, vỏ màu xám nâu. Lá cây mọc so le, hình trứng hoặc bầu dục, có cuống dài. Hoa nhỏ, màu trắng ngà hoặc hồng nhạt, mọc thành chùm ở kẽ lá. Quả Ngũ Vị Tử là loại quả mọng, có hình cầu, đường kính khoảng 5-8mm, mọc thành chùm, khi chín có màu đỏ tươi đẹp mắt. Mỗi quả chứa 1-2 hạt hình thận, màu vàng nâu.

Thu hái chế biến và Bào chế

• Thu hái chế biến: Quả Ngũ Vị Tử thường được thu hái vào mùa thu, khi quả đã chín đỏ. Sau khi hái, người ta loại bỏ cuống và tạp chất, sau đó phơi hoặc sấy khô.
• Bào chế: Ngũ Vị Tử sống có vị chua chát, có thể gây khó tiêu. Do đó, trước khi dùng, thường được bào chế bằng cách sao với mật ong, rượu hoặc giấm để tăng cường tác dụng bổ thận, kiện tỳ, và giảm bớt vị chua, chát.

2. Thành phần hóa học chính của Ngũ vị tử

Ngũ Vị Tử chứa nhiều thành phần quý giá giúp nó có những tác dụng tốt cho sức khỏe. Các thành phần này có thể được chia thành các nhóm chính sau:

• Lignans: Đây là nhóm chất quan trọng nhất, tạo nên nhiều công dụng đặc trưng của Ngũ Vị Tử. Chúng giúp bảo vệ gan, tăng cường sức khỏe tim mạch và chống lại căng thẳng.
• Tinh dầu: Quả Ngũ Vị Tử có một lượng nhỏ tinh dầu với hương thơm đặc trưng, góp phần vào mùi vị và tác dụng của nó.
• Polyphenol và Flavonoid: Đây là những chất chống oxy hóa mạnh mẽ, giúp bảo vệ tế bào cơ thể khỏi tổn thương và làm chậm quá trình lão hóa.
• Vitamin và Khoáng chất: Ngũ Vị Tử chứa nhiều vitamin (như vitamin C và E), cùng các khoáng chất thiết yếu (như Canxi, Magie, Sắt, Kẽm), rất tốt cho sức khỏe.

3. Tác dụng của Ngũ vị tử

3.1 Theo y học cổ truyền

• Tính vị: Ngũ vị tử vị toan, hàm, ôn, quy kinh phế, thận.
• Công dụng: Ngũ Vị Tử có tác dụng ích khí, liễm phế (thu liễm khí phế), chỉ ho, cố sáp (giữ tinh, giảm tiểu tiện), sinh tân (tạo tân dịch) và chỉ tả (giảm tiêu chảy).
• Ứng dụng: Thường được dùng để điều trị các chứng ho mãn tính, hen suyễn, di tinh, mộng tinh, tiểu đêm nhiều, tiêu chảy kéo dài, suy nhược cơ thể và mất ngủ.

3.2 Theo nghiên cứu y học hiện đại

• Tác dụng bảo vệ gan: Các hợp chất lignans trong Ngũ Vị Tử giúp bảo vệ tế bào gan khỏi tổn thương do hóa chất và vi khuẩn, hỗ trợ điều trị viêm gan.
• Hỗ trợ hệ hô hấp: Ngũ Vị Tử có tác dụng làm dịu cơn ho, giảm triệu chứng của bệnh hen suyễn và viêm phế quản. Giúp phổi hoạt động hiệu quả hơn, mang lại cảm giác dễ thở hơn cho người dùng.
• Tác dụng trên hệ thần kinh: Giúp an thần, cải thiện giấc ngủ, tăng cường trí nhớ và khả năng tập trung.
• Tác dụng chống oxy hóa và chống viêm: Giúp bảo vệ tế bào khỏi tác hại của các gốc tự do, giảm các phản ứng viêm trong cơ thể.

4. Các bài thuốc từ Ngũ vị tử

Các bài thuốc dưới đây chỉ mang tính chất tham khảo. Bạn cần tham khảo ý kiến của thầy thuốc Đông y trước khi sử dụng.

Bài thuốc Chữa thận hư

• Thành phần: Ngũ Vị Tử 6g, Thục địa 12g, Hoài sơn 12g, Sơn thù 10g.
• Cách dùng: Sắc với 600ml nước, sắc cạn còn 200ml, chia làm 2 lần uống trong ngày.

Bài thuốc Chữa liệt dương

• Thành phần: Ngũ Vị Tử 6g, Nhục thung dung 12g, Ba kích 12g, Dâm dương hoắc 12g.
• Cách dùng: Tán tất cả các vị thuốc thành bột mịn, trộn với mật ong hoặc hồ nếp làm thành viên hoàn. Uống ngày 2 lần, mỗi lần 6g.

Bài thuốc Chữa tỳ thận dương hư di tả (tiêu chảy kéo dài)

• Thành phần: Ngũ Vị Tử 6g, Phụ tử chế 6g, Can khương 6g, Đảng sâm 12g, Bạch truật 12g.
• Cách dùng: Sắc với 600ml nước, sắc cạn còn 200ml, chia làm 2 lần uống trong ngày. Uống khi còn ấm.

Bài thuốc Chữa hen phế quản và hen suyễn mãn tính

• Thành phần: Ngũ Vị Tử 6g, Ma hoàng 6g, Xạ can 10g, Cam thảo 4g.
• Cách dùng: Sắc với 500ml nước, sắc cạn còn 150ml, chia làm 2 lần uống trong ngày.

Bài thuốc Chữa người già yếu suyễn thở

• Thành phần: Ngũ Vị Tử 6g, Nhân sâm 10g, Thục địa 12g.
• Cách dùng: Sắc với 500ml nước, sắc cạn còn 150ml, chia làm 2-3 lần uống trong ngày.

Bài thuốc Chữa suy nhược cơ thể

• Thành phần: Ngũ Vị Tử 6g, Hoàng kỳ 12g, Đảng sâm 12g.
• Cách dùng: Sắc với 600ml nước, sắc cạn còn 200ml, uống ấm, chia làm 2 lần uống trong ngày.

Bài thuốc Hỗ trợ nhồi máu cơ tim, suy tim và thiếu máu

• Thành phần: Ngũ Vị Tử 6g, Hồng sâm 10g, Đan sâm 10g, Đương quy 10g.
• Cách dùng: Sắc với 600ml nước, sắc cạn còn 200ml, uống trong ngày. Lưu ý: Chỉ dùng để hỗ trợ, cần tuân thủ phác đồ điều trị của bác sĩ chuyên khoa tim mạch.

Bài thuốc Hỗ trợ tai biến mạch máu não

• Thành phần: Ngũ Vị Tử 6g, Thiên ma 10g, Câu đằng 10g.
• Cách dùng: Sắc với 500ml nước, sắc cạn còn 150ml, uống trong ngày. Lưu ý: Phải dùng dưới sự giám sát chặt chẽ của bác sĩ.

Bài thuốc Chóng mặt, ù tai, mất ngủ, hay quên

• Thành phần: Ngũ Vị Tử 6g, Toan táo nhân 12g, Bá tử nhân 12g, Viễn chí 6g.
• Cách dùng: Sắc với 600ml nước, sắc cạn còn 200ml, uống ấm, chia làm 2 lần uống trong ngày.

Bài thuốc Bế kinh

• Thành phần: Ngũ Vị Tử 6g, Ích mẫu 15g, Hương phụ 10g.
• Cách dùng: Sắc với 500ml nước, sắc cạn còn 150ml, chia 2 lần uống trong ngày.

5. Lưu ý khi sử dụng Ngũ vị tử

• Không lạm dụng thuốc. Liều dùng thông thường là 2-6g mỗi ngày.
• Không dùng cho người có nhiệt bên ngoài (biểu nhiệt), sởi mới phát hoặc các trường hợp đang có nhiệt tà. Người đang bị cảm, bị sốt cao, sốt phát ban hoặc đang lên sởi không nên dùng thuốc. 
• Tác dụng của Ngũ Vị Tử phát huy tốt nhất khi được sử dụng đều đặn, lâu dài và đúng liều lượng..

Ngũ Vị Tử là một vị thuốc quý giá với nhiều công dụng, đặc biệt trong việc hỗ trợ chức năng hô hấp, thận và hệ thần kinh. Tuy nhiên, vị thuốc này có dược tính mạnh, bạn không nên tự ý sử dụng thuốc khi chưa thăm khám hoặc chưa có sự chỉ định của thầy thuốc Đông y về liều lượng và thời gian dùng.

************************************