Ho có đờm: Nguyên nhân, triệu chứng, cách điều trị

Ho có đờm là tình trạng phổ biến trong các bệnh lý đường hô hấp. Đặc biệt trong mùa lạnh hoặc khi thời tiết thay đổi thất thường. Tuy không nguy hiểm, nhưng ho có đờm kéo dài có thể gây ảnh hưởng đến sinh hoạt, sức khỏe và chất lượng cuộc sống. Tuỳ vào tình trạng bệnh, bạn có thể lựa chọn điều trị bằng thuốc ho thảo dược, tân dược hoặc các biện pháp hỗ trợ tại nhà.

1. Thế nào là ho có đờm?

Ho có đờm là phản xạ của cơ thể nhằm tống xuất chất nhầy (đờm) ra khỏi đường hô hấp. Đờm được tạo ra từ lớp niêm mạc của phế quản, có chức năng giữ bụi bẩn, vi khuẩn hoặc các yếu tố gây viêm. Khi bị kích thích hoặc nhiễm trùng, lượng đờm tăng lên, khiến cơ thể ho để tống đờm ra ngoài.

2. Nguyên nhân gây ra ho có đờm

Sự xuất hiện của ho có đờm thường là dấu hiệu cho thấy hệ hô hấp đang có hiện tượng nhiễm trùng hoặc viêm. Những nguyên nhân phổ biến khiến cơ thể tăng tiết đờm có thể đến từ các bệnh lý viêm nhiễm cấp tính, bệnh lý hô hấp mãn tính hoặc dị ứng và hen suyễn.

2.1 Các bệnh lý viêm nhiễm cấp tính

• Cảm lạnh và cúm: Ban đầu có thể là ho khan, nhưng khi bệnh tiến triển, đường hô hấp sẽ tăng tiết dịch để loại bỏ tác nhân gây bệnh, dẫn đến ho có đờm.
• Viêm phế quản cấp tính: Tình trạng viêm đột ngột của các ống phế quản, thường do virus hoặc vi khuẩn, khiến niêm mạc phế quản sưng tấy và sản xuất nhiều đờm.
• Viêm phổi: Nhiễm trùng ở túi khí trong phổi, gây tích tụ dịch và mủ, dẫn đến ho ra đờm đặc, có thể kèm sốt cao, khó thở.
• Viêm xoang cấp/mãn tính: Dịch mủ từ các xoang bị viêm chảy xuống phía sau cổ họng (còn gọi là hội chứng chảy dịch mũi sau) liên tục kích thích và gây ho ra đờm, đặc biệt vào ban đêm hoặc buổi sáng.

2.2 Các bệnh lý hô hấp mãn tính

• Viêm phế quản mãn tính: Tình trạng viêm niêm mạc phế quản kéo dài, thường gặp ở người hút thuốc lá, gây ho có đờm liên tục trong nhiều tháng, nhiều năm.
• Bệnh phổi tắc nghẽn mãn tính (COPD): Là một nhóm bệnh phổi tiến triển, bao gồm viêm phế quản mãn tính và khí phế thũng, đặc trưng bởi ho có đờm kéo dài và khó thở.
• Giãn phế quản: Tình trạng tổn thương và giãn nở vĩnh viễn của các đường dẫn khí lớn, dẫn đến tích tụ đờm và nhiễm trùng tái phát.

2.3 Dị ứng và hen suyễn

• Viêm mũi dị ứng: Tiếp xúc với các chất gây dị ứng (phấn hoa, bụi, lông vật nuôi) có thể kích hoạt phản ứng viêm, gây chảy dịch mũi và họng, dẫn đến ho có đờm.
• Hen phế quản: Trong một số đợt cấp hoặc trường hợp hen không được kiểm soát tốt, đường thở bị viêm và co thắt, sản xuất nhiều đờm đặc, gây khó thở và ho.

3. Phân loại ho có đờm dựa theo đặc điểm đờm

Màu sắc, độ đặc của đờm là một trong những cơ sở phản ánh mức độ nghiêm trọng của tình trạng viêm nhiễm. Đây cũng là căn cứ giúp gợi ý nguyên nhân và hướng điều trị phù hợp.

• Đờm trắng: Đờm có màu trắng, trong hoặc hơi đục, thường có độ lỏng nhất định. Đây là loại đờm phổ biến nhất, thường xuất hiện trong giai đoạn đầu của cảm lạnh thông thường, viêm phế quản cấp do virus, hoặc do kích ứng đường hô hấp. Đôi khi, đờm trắng cũng là dấu hiệu của viêm mũi dị ứng hoặc hen suyễn nhẹ, khi cơ thể chỉ tăng cường sản xuất chất nhầy để làm sạch đường thở. 
• Đờm vàng/xanh: Đờm có màu vàng hoặc xanh lá cây thường đặc hơn và dính hơn đờm trắng. Sự thay đổi màu sắc này thường là dấu hiệu của một nhiễm trùng vi khuẩn đang hoạt động. Màu vàng/xanh là do sự hiện diện của các bạch cầu trung tính (tế bào miễn dịch chống lại nhiễm trùng) và các enzyme từ chúng. Các bệnh lý thường gây ra đờm vàng/xanh bao gồm viêm phế quản do vi khuẩn, viêm phổi, hoặc viêm xoang mủ.
• Đờm lẫn máu: Đờm có màu hồng nhạt, có vệt máu tươi li ti, hoặc có thể chuyển sang màu nâu đỏ (đờm rỉ sắt) nếu máu đã bị oxy hóa. Sự xuất hiện của máu trong đờm là một dấu hiệu cần được quan tâm đặc biệt và đòi hỏi phải thăm khám y tế ngay lập tức. Nguyên nhân có thể từ những tổn thương nhỏ ở niêm mạc đường hô hấp do ho quá mạnh. Hoặc do các bệnh lý nghiêm trọng hơn như: viêm phế quản nặng, giãn phế quản, viêm phổi, lao phổi, ung thư phổi, hoặc các vấn đề về đông máu.

4. Cách điều trị ho có đờm

Việc điều trị ho có đờm đòi hỏi sự kết hợp linh hoạt giữa việc loại bỏ nguyên nhân gây bệnh, làm loãng và tống xuất đờm, cùng các biện pháp hỗ trợ tại nhà.

4.1. Thuốc trị ho đờm từ thảo dược

Các sản phẩm thuốc trị ho đờm từ thảo dược là lựa chọn được nhiều người tin dùng. Chúng có tính an toàn và hiệu quả trong việc làm loãng đờm, tiêu đờm, giảm ho.

Các dược liệu thường chứa saponin, tinh dầu, hoặc các hợp chất có khả năng kích thích các tuyến ở niêm mạc đường hô hấp tăng tiết dịch, làm đờm lỏng ra. Đồng thời, một số thành phần còn giúp tăng hoạt động của lông chuyển, đẩy đờm ra khỏi đường thở dễ dàng hơn. Một số sản phẩm thuốc long đờm thảo dược có hiệu quả tốt và được nhiều người tin dùng.

• Thuốc siro ho Bổ phế Bảo Thanh: Đây là thuốc ho Đông dược được nhiều người tin dùng và đánh giá cao nhờ sự kết hợp hài hòa các dược liệu theo bài thuốc cổ phương. Sản phẩm này mang lại hiệu quả toàn diện cho các chứng ho có đờm, đồng thời giúp tăng cường sức khỏe đường hô hấp một cách bền vững. Phù hợp cho mọi lứa tuổi, từ trẻ nhỏ đến người cao tuổi nhờ dạng siro dễ uống. Sản phẩm còn có dòng siro ho bổ phế Bảo Thanh NS – không đường, đáp ứng nhu cầu kiêng đường của người tiêu dùng, đặc biệt là người mắc bệnh tiểu đường. 

• Siro ho Bạc Hà PH: Sản phẩm thuộc Dược phẩm Phong Phú, có mùi vị dễ chịu, tạo cảm giác the mát, giúp thông thoáng đường thở, làm dịu họng, giảm ho và loãng đờm.
• Siro ho Pectol: Sản phẩm thuộc Dược phẩm TV.Pharm, có thành phần lành tính, giúp làm ấm đường hô hấp, giảm ho, hỗ trợ tống xuất đờm.

4.2. Thuốc long đờm tân dược

Đối với những trường hợp ho có đờm nghiêm trọng hoặc kéo dài, bác sĩ có thể chỉ định các loại thuốc tân dược để làm loãng đờm và hỗ trợ tống đờm ra ngoài hiệu quả hơn.

Nhóm Mucolytics (Acetylcysteine, Carbocysteine, Bromhexine, Ambroxol): Nhóm thuốc này giúp phá vỡ cấu trúc của đờm, làm giảm độ đặc quánh của dịch nhầy, giúp đờm trở nên lỏng hơn và dễ dàng bị ho khạc ra ngoài. Nhóm này thường được chỉ định trong các bệnh lý như viêm phế quản, viêm phổi, hoặc COPD khi đờm đặc, khó khạc.

Thuốc giãn phế quản: Nếu ho có đờm kèm theo co thắt đường thở (điển hình trong hen suyễn, COPD), thuốc giãn phế quản sẽ giúp làm rộng đường thở, cải thiện hô hấp và gián tiếp hỗ trợ việc tống đờm.

Lưu ý: Việc sử dụng mọi loại thuốc tân dược đều cần có sự chỉ định và giám sát của bác sĩ để đảm bảo an toàn và hiệu quả. Đặc biệt đối với trẻ em, phụ nữ có thai hoặc đang cho con bú. Không tự ý dùng thuốc hoặc kết hợp thuốc khi chưa có ý kiến chuyên môn.

4.3. Biện pháp hỗ trợ tại nhà

Song song với việc dùng thuốc, các biện pháp hỗ trợ tại nhà cũng góp phần làm loãng đờm và giảm khó chịu hiệu quả hơn, đẩy nhanh quá trình hồi phục. Dưới đây là một số biện pháp hỗ trợ đơn giản: 

Uống nước ấm

Đây là phương pháp đơn giản nhưng cực kỳ hiệu quả. Nước ấm giúp làm loãng đờm, giảm độ đặc quánh của dịch nhầy, giúp cơ thể dễ dàng ho khạc ra ngoài. Nên uống nước lọc ấm, trà thảo mộc ấm (như trà gừng), hoặc nước ép trái cây pha loãng ấm thường xuyên trong ngày.

Vỗ rung long đờm

Kỹ thuật này đặc biệt hữu ích cho trẻ nhỏ, người già hoặc người bệnh nằm liệt giường, khó khạc đờm.

Cách thực hiện: Cho người bệnh nằm sấp hoặc ngồi cúi người về phía trước. Dùng lòng bàn tay khum lại, vỗ nhẹ đều vào vùng lưng (tránh vỗ vào cột sống và vùng thận). Vỗ từ dưới lên trên, từ ngoài vào trong, thực hiện khoảng 5-10 phút. Động tác vỗ rung tạo ra rung động giúp đờm bám vào thành phế quản bị bong ra và di chuyển lên dễ dàng hơn.

Lưu ý: Nên thực hiện trước bữa ăn hoặc sau ăn ít nhất 1 giờ để tránh gây buồn nôn hoặc nôn trớ.

Xông hơi

Hít hơi nước ấm (có thể thêm vài giọt tinh dầu tràm/bạc hà) giúp làm ẩm đường hô hấp, làm loãng đờm và thông mũi, họng.

Nghỉ ngơi đầy đủ

Giúp cơ thể có thời gian phục hồi và tăng cường hệ miễn dịch để chống lại nhiễm trùng.

Tránh các tác nhân kích thích

Hạn chế tiếp xúc với khói bụi, khói thuốc lá (kể cả khói thuốc thụ động), hóa chất, hoặc không khí quá khô.

5. Hướng dẫn phòng ngừa ho có đờm

Để phòng ngừa ho có đờm, bạn nên chủ động bảo vệ hệ hô hấp khỏi các tác nhân gây viêm nhiễm từ môi trường xung quanh hoặc từ chính thói quen sinh hoạt, lối sống. Dưới đây là một số cách phòng ngừa đơn giản nhưng rất hiệu quả.

Tăng cường hệ miễn dịch

• Dinh dưỡng cân bằng: Bổ sung đầy đủ vitamin, khoáng chất từ chế độ ăn đa dạng với rau xanh, trái cây, thịt nạc, cá.

• Ngủ đủ giấc: Đảm bảo thời gian ngủ chất lượng và đầy đủ để cơ thể phục hồi.
• Vận động thường xuyên: Tập thể dục đều đặn, phù hợp với thể trạng để nâng cao sức khỏe tổng thể.
• Tiêm chủng đầy đủ: Tuân thủ lịch tiêm vắc xin phòng cúm, phế cầu và các bệnh hô hấp khác theo khuyến nghị của Bộ Y tế.

Bảo vệ đường hô hấp

• Tránh xa khói thuốc lá: Tuyệt đối không hút thuốc lá và tránh xa môi trường có khói thuốc thụ động.
• Hạn chế tiếp xúc môi trường ô nhiễm: Đeo khẩu trang khi ra ngoài đường hoặc làm việc trong môi trường có nhiều khói bụi, hóa chất độc hại.
• Giữ ấm cơ thể: Đặc biệt vào mùa lạnh hoặc khi thời tiết giao mùa, giữ ấm vùng cổ, ngực, bàn chân.
• Duy trì độ ẩm trong nhà: Sử dụng máy tạo độ ẩm khi không khí khô hanh để tránh khô niêm mạc đường hô hấp.

Vệ sinh cá nhân và môi trường

• Rửa tay thường xuyên: Bằng xà phòng và nước sạch, đặc biệt sau khi ho, hắt hơi, và trước khi ăn uống.
• Vệ sinh mũi họng hàng ngày: Súc miệng bằng nước muối sinh lý ấm, nhỏ mũi để làm sạch đường hô hấp trên và loại bỏ các tác nhân gây bệnh.
• Vệ sinh nhà cửa: Thường xuyên hút bụi, lau dọn, giặt giũ chăn ga gối đệm để loại bỏ bụi bẩn, nấm mốc và các tác nhân gây dị ứng.

Ho có đờm là một cơ chế tự nhiên giúp cơ thể làm sạch đường hô hấp. Nhận diện đúng đặc điểm của đờm, hiểu rõ nguyên nhân và áp dụng các biện pháp điều trị phù hợp sẽ giúp bạn kiểm soát hiệu quả tình trạng này. Hãy luôn lắng nghe cơ thể mình, chủ động phòng ngừa và tìm kiếm sự tư vấn y tế kịp thời khi cần, để giữ cho hệ hô hấp luôn khỏe mạnh.