Cảm giác đau họng, rát cổ rất thường gặp trong cuộc sống hàng ngày. Không chỉ gây khó chịu, tình trạng này còn có thể ảnh hưởng đến công việc hay mọi hoạt động khác của người bệnh.
1. Nguyên nhân gây đau họng, rát họng thường gặp
Đau họng rát cổ là cảm giác khó chịu đặc trưng bởi sự đau nhói, bỏng rát hoặc châm chích ở vùng cổ họng, thường trở nên nghiêm trọng hơn khi nuốt. Triệu chứng này phát sinh chủ yếu do niêm mạc họng bị tổn thương, viêm nhiễm hoặc kích ứng mạnh. Một số nguyên nhân chính gây ra tình trạng này.
- Môi trường và các chất kích thích trực tiếp: Không khí khô, hút thuốc lá/khói thuốc thụ động, hít phải bụi bẩn, hóa chất.
- Lạm dụng giọng nói: Việc la hét, nói to hoặc hát trong thời gian dài mà không đúng kỹ thuật sẽ gây căng thẳng quá mức và tổn thương vật lý nhỏ trên dây thanh âm và niêm mạc xung quanh, dẫn đến đau họng, rát họng và khàn tiếng.
- Dị ứng: Phản ứng dị ứng với phấn hoa, bụi nhà, lông vật nuôi có thể gây viêm và sưng niêm mạc họng, dẫn đến cảm giác ngứa, châm chích và có thể chuyển thành rát họng khi viêm tăng lên.
- Viêm họng cấp tính do virus: Đây là nguyên nhân phổ biến nhất, gây ra khoảng 90% các trường hợp đau họng. Các virus cảm lạnh thông thường, cúm, hoặc virus khác tấn công và gây viêm trực tiếp lên lớp niêm mạc họng, dẫn đến sưng tấy và đau rát. Cơn đau thường xuất hiện sớm, đôi khi trước cả các triệu chứng khác như ho hay sổ mũi.
- Viêm họng do vi khuẩn (đặc biệt là liên cầu khuẩn): So với virus, nhiễm khuẩn gây viêm nặng hơn nhiều, dẫn đến đau họng dữ dội, rát buốt, có thể kèm theo sốt cao đột ngột, sưng hạch cổ, và đôi khi xuất hiện các đốm mủ trắng trên amidan. Cảm giác đau khi nuốt là rất rõ rệt.
- Viêm amidan: Khi amidan bị viêm nhiễm cấp tính, chúng sẽ sưng to, đỏ rực và có thể xuất hiện mủ. Tình trạng sưng viêm này trực tiếp gây đau họng dữ dội, đặc biệt khi nuốt hoặc nói, lan lên tai.
- Trào ngược dạ dày thực quản (GERD): Axit dịch vị từ dạ dày trào ngược lên thực quản và vùng họng có tính axit mạnh, gây bỏng rát và tổn thương niêm mạc họng theo thời gian. Đây là nguyên nhân phổ biến gây rát họng mãn tính, cảm giác nóng ở cổ, thường nặng hơn vào ban đêm hoặc sau các bữa ăn lớn.
2. Các cách giảm đau họng, rát họng nhanh tại nhà
Khi cảm giác đau họng rát cổ xuất hiện, việc áp dụng các biện pháp tại nhà có thể làm dịu tức thì và hỗ trợ quá trình phục hồi.
2.1. Các phương pháp dân gian làm dịu và giảm đau
Đây là những bài thuốc từ nguyên liệu tự nhiên, tập trung vào khả năng làm dịu niêm mạc bị tổn thương và giảm cảm giác đau rát.
Nước tỏi mật ong ấm
- Tỏi chứa allicin có tính kháng khuẩn mạnh, mật ong làm dịu và giảm viêm.
- Thành phần: 1-2 tép tỏi tươi, 2 thìa cà phê mật ong nguyên chất, 150ml nước ấm.
- Cách làm: Tỏi bóc vỏ, đập dập hoặc băm thật nhuyễn, sau đó nghiền nát để chiết xuất tối đa tinh chất. Trộn tỏi đã nghiền với mật ong và nước ấm.
- Cách dùng: Uống từ từ từng ngụm nhỏ, 2-3 lần mỗi ngày. Nên dùng khi còn ấm.
Nước lá diếp cá giã nát với muối
- Diếp cá có tính kháng viêm, thanh nhiệt, giúp giảm sưng và đau rát.
- Thành phần: Một nắm lá diếp cá tươi (khoảng 30-40g), một nhúm muối tinh (khoảng 1/4 thìa cà phê), 100ml nước lọc.
- Cách làm: Rửa sạch lá diếp cá, để ráo. Giã nát diếp cá cùng với muối. Thêm nước lọc vào, khuấy đều rồi lọc lấy nước cốt.
- Cách dùng: Uống trực tiếp nước cốt, 2 lần/ngày.
Trà nghệ tươi và mật ong
- Nghệ có đặc tính kháng viêm mạnh mẽ nhờ curcumin, giúp giảm sưng và đau rát họng hiệu quả.
- Thành phần: 1 củ nghệ tươi nhỏ (khoảng 20g), 200ml nước nóng, 1 thìa cà phê mật ong nguyên chất.
- Cách làm: Nghệ tươi rửa sạch, gọt vỏ, thái lát mỏng hoặc giã dập. Cho nghệ vào cốc, đổ nước nóng, hãm khoảng 10-15 phút. Lọc bỏ bã, thêm mật ong vào khuấy đều.
- Cách dùng: Uống khi còn ấm, 2 lần/ngày.
2.2. Viên ngậm trị đau họng rát cổ
Các loại viên ngậm có sẵn tại nhà thuốc là giải pháp tiện lợi, giúp giảm đau họng rát cổ tức thì bằng cách tác động trực tiếp lên vùng niêm mạc bị tổn thương.
Cơ chế: Các viên ngậm được bào chế dưới dạng kẹo cứng Lozenge giúp tan chậm trong miệng, giải phóng các hoạt chất bao phủ lên niêm mạc họng.
Thành phần: Chứa chất gây tê cục bộ (Benzocaine, Lidocaine); chất sát khuẩn (Hexylresorcinol, Dichlorobenzyl Alcohol, Amylmetacresol), chất làm mát (bạc hà, tinh dầu khuynh diệp), hoặc chiết xuất thảo dược như cam thảo, mật ong, gừng, tần dày lá, xạ can…
Ưu điểm: Tác dụng giảm đau nhanh và trực tiếp tại vùng họng. Tiện lợi, dễ sử dụng ở mọi lúc mọi nơi.
Một số sản phẩm nổi bật: Viên ngậm Bảo Thanh, Kẹo ngậm Hotexcol, Viêm ngậm Strepsils, Tyrotab Pharmedic, Kẹo ngậm Bách Bộ Mom and Baby Tất Thành, Viên ngậm Tragutan, Kẹo ngậm Eugica.
3. Khi nào cần gặp bác sĩ?
Trong nhiều trường hợp đau họng rát cổ có thể được kiểm soát tại nhà, nhưng bạn cần tìm gặp bác sĩ ngay lập tức nếu xuất hiện các dấu hiệu cảnh báo sau:
- Đau họng dữ dội, không thuyên giảm: Cơn đau ngày càng nặng hơn, hoặc kéo dài hơn 3-5 ngày mà không có dấu hiệu cải thiện dù đã áp dụng các biện pháp tại nhà.
- Khó nuốt nghiêm trọng: Đau đến mức không thể nuốt thức ăn, nước bọt, hoặc cảm thấy nghẹn.
- Khó thở, thở khò khè, hoặc tiếng thở rít bất thường.
- Sốt cao (>38.5∘C) kéo dài: Đặc biệt nếu kèm ớn lạnh, run rẩy và không đáp ứng với thuốc hạ sốt thông thường.
- Sưng hạch ở cổ (dưới hàm hoặc hai bên cổ) và đau khi chạm vào.
- Xuất hiện các đốm trắng, mảng bám hoặc mủ trên amidan hoặc trong họng.
- Phát ban trên da.
- Khàn tiếng kéo dài bất thường, hoặc mất tiếng hoàn toàn.
- Sụt cân không rõ nguyên nhân kèm đau họng kéo dài.
- Đau khớp, đau bụng, buồn nôn hoặc nôn đi kèm đau họng (có thể là dấu hiệu của biến chứng nghiêm trọng hơn).
- Bạn có bệnh nền mạn tính (tiểu đường, suy giảm miễn dịch, bệnh tim mạch…) hoặc đang dùng thuốc ức chế miễn dịch.
4. Lưu ý gì khi bị đau họng, rát họng?
Khi cổ họng đang bị đau rát, việc chăm sóc và sinh hoạt đúng cách giúp giảm nhẹ triệu chứng và hỗ trợ quá trình lành vết thương. Một số lưu ý khi bị đau họng, rát họng:
- Giữ ẩm tối đa cho vùng họng: Uống từng ngụm nhỏ nước ấm liên tục trong ngày. Nước ấm giúp làm dịu niêm mạc đang bị viêm, làm loãng dịch nhầy và giảm cảm giác khô, rát. Tránh tuyệt đối đồ uống quá lạnh, quá nóng hoặc có đá.
- Hạn chế sử dụng giọng nói: Để dây thanh âm và vùng họng bị tổn thương được nghỉ ngơi. Tránh nói to, la hét, hát hoặc nói liên tục trong thời gian dài. Ngay cả nói thì thầm cũng gây căng thẳng cho dây thanh, vì vậy hãy hạn chế tối đa việc giao tiếp bằng lời nói nếu có thể.
- Tránh khói thuốc lá (chủ động/ thụ động)
- Hạn chế ra ngoài khi không khí ô nhiễm. Nếu bắt buộc phải ra ngoài, hãy đeo khẩu trang y tế để lọc bớt bụi bẩn và chất kích thích.
- Ưu tiên thức ăn mềm, lỏng như cháo, súp, canh, sinh tố, sữa chua nguội là những lựa chọn tốt, dễ nuốt và ít gây kích ứng.
- Tránh đồ ăn cay nóng, chua, nhiều dầu mỡ. Chúng sẽ làm tăng cảm giác nóng rát và kích thích niêm mạc họng.
- Tránh đồ uống có gas, cồn, caffeine: Các loại này có thể gây mất nước và làm họng thêm khô rát.
- Súc miệng và súc họng bằng nước muối sinh lý ấm sau khi ăn và trước khi đi ngủ.
5. Cách phòng ngừa đau họng, rát họng hiệu quả
Chủ động áp dụng các biện pháp phòng ngừa giúp bảo vệ cổ họng khỏi cảm giác đau rát và duy trì sức khỏe đường hô hấp. Một số cách phòng ngừa hiệu quả.
Nâng cao môi trường sống
- Khử trùng bề mặt các bề mặt tiếp xúc nhiều như tay nắm cửa, bàn phím, điện thoại thường xuyên, để loại bỏ mầm bệnh.
- Giữ gìn không khí trong lành: Đảm bảo không gian sống và làm việc thông thoáng. Hạn chế tích tụ bụi bẩn, nấm mốc. Sử dụng máy lọc không khí nếu cần thiết.
Bảo vệ cổ họng khỏi các tác nhân gây kích ứng
Hạn chế tiếp xúc với khói thuốc lá. Nó là nguyên nhân hàng đầu gây viêm và tổn thương niêm mạc họng mãn tính.
- Đeo khẩu trang bảo hộ: Khi làm việc hoặc di chuyển trong môi trường nhiều bụi bẩn, hóa chất, hoặc không khí ô nhiễm.
- Duy trì độ ẩm tối ưu: Sử dụng máy tạo độ ẩm trong nhà, đặc biệt vào mùa hanh khô hoặc khi sử dụng điều hòa, để niêm mạc họng không bị khô và nhạy cảm.
Tăng cường hệ miễn dịch của cơ thể
- Chế độ ăn uống cân bằng: Ưu tiên thực phẩm giàu vitamin C (cam, bưởi, ổi), kẽm (hải sản, thịt đỏ), và các chất chống oxy hóa để củng cố hệ miễn dịch.
- Ngủ đủ giấc: Đảm bảo 7-9 giờ ngủ mỗi đêm để cơ thể có đủ thời gian phục hồi và tái tạo năng lượng.
- Tập thể dục đều đặn: Vận động vừa phải giúp tăng cường lưu thông máu và sức đề kháng tổng thể.
- Tiêm chủng đầy đủ: Tiêm vắc xin cúm hàng năm và các loại vắc xin khác theo khuyến nghị của Bộ Y tế để phòng ngừa các bệnh nhiễm trùng đường hô hấp.
- Kiểm soát các bệnh lý tiềm ẩn: Nếu bạn có tiền sử trào ngược dạ dày thực quản (GERD), viêm mũi dị ứng, hoặc viêm xoang, hãy tuân thủ phác đồ điều trị của bác sĩ để kiểm soát tốt các tình trạng này, từ đó giảm thiểu yếu tố gây kích ứng và đau rát họng.
Đau họng rát cổ họng có thể xảy ra rất thường xuyên, đặc biệt là những người có hệ miễn dịch yếu. Ngay khi xuất hiện những cơn đau rát nhẹ, bạn nên tự điều trị ngay tại nhà để tình trạng bệnh không tiến triển nặng hơn. Tuy nhiên, nếu đau họng kéo dài, dữ dội hoặc đi kèm các dấu hiệu bất thường, cần đến ngay cơ sở y tế để được chẩn đoán chính xác và điều trị phù hợp.
